Türkiye’nin herhangi bir sokağında, herhangi bir okulunda, bir hastane koridorunda ya da bir iş görüşmesinde sessizce yaşanan bir şey var: "Ayrımcılık."
Her zaman bağırarak gelmez; bazen bir rampanın yokluğunda, bazen bir bakışın küçültücülüğünde, bazen “Sizi işe alamayız, yorucu olur” cümlesinin altındaki ön yargıda gizlidir.
Ve bu ayrımcılık en çok da yıllardır sessiz bir direniş veren engelli bireyleri ve ailelerini yaralamaktadır. Bugün bu yarayı görünür kılmak, ses yükseltmek ve en önemlisi "hakları hatırlatmak" gerekmektedir.
"Ayrımcılık Bir Kader Değil, Bir Hak İhlalidir"
Engelli bireylerin kamusal yaşamdan dışlanması “şanssızlık”, “kader” ya da “talihsizlik” değildir. Hukuken, siyaseten ve toplumsal olarak tanımlanmış net bir haksızlıktır.
Türkiye’de engellilere karşı ayrımcılığı yasaklayan çok güçlü düzenlemeler var:
Anayasa’nın eşitlik ilkesi
Engelliler Hakkında Kanun (5378)
TİHEK Kanunu (6701)
Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi
Yani ortada üstü kapalı bir konu değil; açıkça tanımlanmış bir "hak ihlali" söz konusudur. Bu yüzden ayrımcılığa maruz kalan engelli bireylerin ve ailelerin yapması gereken ilk şey, “Bu benim ayıbım değil, bu sistemin ihlali” demektir.
Peki Hak İhlali Karşısında Ne Yapılmalı?
Aşağıda, ayrımcılığa uğrayan herkesin başvurabileceği somut ve etkili yollar yer almaktadır. Bu yollar sadece bireysel çözüm için değil; toplumsal değişim için de kritik bir öneme sahiptir.
1. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK):
Ayrımcılıkla mücadelede Türkiye’nin en net adresi.
• Neye başvurabilirsiniz?
Okulda destek eğitim verilmemesi
İşe alınmamak ya da işyerinde dışlanmak
Sağlık hizmetine ulaşamamak
Engelli çocuğun kreşe/okula kabul edilmemesi
Ulaşım ve erişilebilirlik sorunları
• Nasıl başvurulur?
E-devlet üzerinden
TİHEK’in internet sitesindeki form ile
Posta veya e-posta yoluyla
• Önemli not:
Olaydan itibaren 6 ay içinde başvuru yapılmalıdır.
TİHEK gerekirse idari para cezası bile kesebilir.
2. CİMER: Hesap Soran Ses: Kamu kurumlarının ihmali varsa en hızlı sonuç veren yollardan biri CİMER’dir. E-devlet üzerinden başvuru yapılır. Kurumlar, şikâyetinize yasal olarak cevap vermek zorundadır. Bir belediye erişilebilirlik sağlamıyorsa, bir okul çocuğunuzu geri çeviriyorsa, bir hastane sizi oyalıyorsa CİMER mutlaka devreye girer.
3. Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman): Kamu hizmetlerinde yaşanan haksızlıklara karşı ücretsiz başvuru yapılabilir.
• Örnek:
Bir kamu okulunda destek eğitim verilmediğinde, bir belediye rampayı yapmadığında veya bir kurum size ayrımcı davranışta bulunduğunda Ombudsman inceleme yapar ve tavsiye kararı verir. Bu kararlar çoğu zaman ilgili kurumlarda ciddi bir baskı oluşturur.
4. Savcılık ve Mahkemeler: Eğer yaşanan olay şiddet, tehdit, hakaret veya TCK 122’de tanımlanan ayrımcılık suçu içeriyorsa:
• En yakın savcılığa gidip sözlü veya yazılı suç duyurusu yapılabilir. Engelli bireylere yönelik nefret içerikli davranışlar cezasız kalmak zorunda değildir.
5. ALO 183 – Sosyal Destek Hattı: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın hattıdır. Engelli bireyler ve aileler için psikososyal destek, yönlendirme ve acil çözüm sağlamada etkilidir.
6. Erişilebilirlik İhlalleri İçin Şikâyet Mekanizması: Erişilebilir olmayan kaldırımlar, binalar, parklar, ulaşım araçları için:
• İl Aile ve Sosyal Hizmetler Müdürlükleri (Erişilebilirlik Birimi)
• CİMER
• Belediyelerin Beyaz Masa hatları
üzerinden şikâyet yapılabilir. Erişilebilirlik eksikliği, ihmal değil; kanun ihlalidir.
7. Baroların Engelli Hakları Merkezleri: Hemen her ilde baronun Engelli Hakları Merkezi bulunur. Buradan ücretsiz hukuki yönlendirme alınabilir.
Neden Ses Çıkarmalıyız?
Çünkü ayrımcılık ancak görünür olursa azalır. Bugün başvuru yapan biri, yarının engelli bireylerinin daha az engelle karşılaşmasını sağlayacaktır.
Hak aramak bir kavga değildir; insan olmanın gereğidir.
Engelli bireyler ve aileleri yalnız değildir. Yalnız kalmaması için de toplumun geri kalanının sorumluluk alması gerekir. Ama unutmayın: Değişim çoğu zaman bir kişinin “Artık yeter!” demesiyle başlar.
Bugün o kişi siz olabilirsiniz.
Uzman Psikolojik Danışman Hasan Tahsin YAZICI
Samsun Engelliler Federasyonu (SAMEF) Basın Sözcüsü- Engelli Aktivist
